Gemeente 2.0 – visie op weg naar een nieuw maatschappelijk contract

Gisterenavond heb ik in een buurthuis in mijn gemeente een dialoog gefaciliteerd wat een beweging bewust op gang brengt tussen burgers, vrijwilligers, gemeente ambtenaren, ondernemers en het ambtelijke en politieke apparaat.

Het was een mooie avond waarin er zorgen en suggesties gedeeld werden vanuit gemeenschappelijke verbinding en ambities om trots te zijn op onze gemeente. Een gemeente waarin mensen samen kunnen komen en samen kunnen zijn in een gevoel van plezier en welzijn om sociale cohesie te bestendigen en eenzaamheid tegen te houden.

Eerde dit jaar heb ik met mijn collega Ruud Schuurs een visie en proces ontwikkeld waarin Gemeenten een stap kunnen zetten op weg naar een nieuw maatschappelijk contract.

Hieronder lees je onze visie en gedachten wat nodig is:

Vragen die in een Gemeente een bewuste overweging verdienen:

• Wat is onze visie op onze (nieuwe) rol in een veranderende samenleving en hoe bereiden we ons daar op voor?
• Hoe zorgen we voor optimale afstemming tussen het College van B&W, onze medewerkers en de externe stakeholders?
• Welke keuzes maken wij in het spanningsveld tussen schaalvergroting en efficiencystreven enerzijds en de groeiende behoefte van burgers aan nabijheid en maatwerk anderzijds?
• Hoe rusten we onze medewerkers uit om proactief, dienstbaar en professioneel om te gaan met steeds meer verantwoordelijkheden?
• Hoe bevorderen we dat onze medewerkers en onze stakeholders zich gezamenlijk verantwoordelijk voelen voor relevante zaken en bereid zijn deze gezamenlijk op te pakken?
• Hoe zorgen we ervoor dat de inspiratie en kennis van de mensen in onze organisatie verbonden worden met relevante partijen in het maatschappelijk veld (buurtbewoners,  bedrijven en corporaties, zorginstellingen, enz.)?
• Hoe herkennen we de grens tussen enerzijds de groeiende ruimte voor eigen maatschappelijk initiatief en anderzijds een sturende rol voor de overheid waar dat nodig is? Welke betekenis heeft die voor onze eigen kennis en vaardigheden?

Visie op gemeente 2.0:  samen werken aan de samenleving

De verhoudingen tussen maatschappelijke partijen verandert. Gemeenten staan voor de uitdaging om hun van origine vooral uitvoerende rol te ontwikkelen naar een meer regisserende. Zij bewegen van een positie die zijn kracht vooral ontleent aan sturen en bepalen, naar een ondernemende, participerende rol. De komende jaren zal binnen gemeenten een steeds groter beroep worden gedaan op kernwaarden als proactiviteit, creativiteit en doortastendheid. Om de kracht van de samenleving maximaal te kunnen mobiliseren is een heldere visie nodig die constructief vertaald wordt naar de strategie en de uitvoering in programma’s en projecten. Om dat zo in te richten dat burger en bedrijven optimaal kansen krijgen om mee te denken, mee te doen en mee te bouwen, is een grote inspanning nodig. Het vergt visie op de eigen rol en het vermogen om te ‘leren veranderen’.

Eigen kracht (capaciteit, kennis, geld) bundelen met het creatief, organiserend en financieel vermogen van andere partijen in de samenleving is onontbeerlijk. Dat vraagt van medewerkers dat ze partijen bij elkaar brengen, samenwerking organiseren, afrekenbare resultaten leveren, leiderschap ontwikkelen en tonen, trigger-money gebruiken, goede voorbeelden laten zien, regulerend optreden, knopen doorhakken en handhaven als dat nodig is. Medewerkers zullen zich moeten ontwikkelen in hun nieuwe rol.

Leren veranderen = onderzoek en samenwerking

Een nieuw maatschappelijk contract vergt meer dan alleen een andere manier van communiceren. Het vraagt het ontwikkelen van een (netwerk)organisatie, waarin de opdeling in de traditionele aandachtsgebieden gepaard gaat met al dan niet tijdelijke samenwerkings-structuren dwars door de organisatie heen. Projectmatig werken, integrale ontwikkeling, stakeholderbetrokkenheid, gezamenlijk leren, maatschappelijke dialogen: ze vergen vaardigheden en een mentale weerbaarheid die bij velen niet vanzelfsprekend aanwezig zijn. Veranderen gaat niet vanzelf, en leren biedt uitkomst.

Veranderen is, net als leren, op de eerste plaats een menselijk proces. De organisatie kan immers alleen dan werkelijk veranderen als de mensen die de organisatie vormen bewust in hun gedrag de verbinding leggen tussen verleden en toekomst. Als ze die toekomst actief vormgeven in hun eigen dagelijks gedrag. Dat geldt zeker voor organisaties als de gemeente, die voor een belangrijk deel bestaan uit hoogopgeleide, zelfstandig functionerende professionals.

Veranderen vergt begrip. Begrip van de reden van de verandering, begrip van de omstandigheden waaronder de verandering gestalte moet krijgen, begrip ook van de kansen en bedreigingen die ermee gepaard gaan en begrip van de nieuwe rolverwachtingen.
Begrip ontstaat door onderzoek. Onderzoekende mensen observeren en ervaren hun omgeving met ‘frisse ogen’ en verwerven zo een dieper inzicht in wat er gaande is. Dat inzicht is de voedingsbodem waarop, in samenwerking met anderen, door middel van reflectie, dialoog en experimenteren nieuwe oplossingsrichtingen kunnen ontstaan die passen bij wat er van de organisatie wordt gevraagd.

Wat bieden wij: een verbindende gids zijn

Veranderen is als het verkennen van een nieuw domein. Uitdagend, maar ook onzeker en mogelijk bedreigend. Een vertrouwde gids en een goed kompas zijn dan erg nuttig. Wij bieden de volgende ‘gidsfuncties’:

• Diagnose: Wat zijn de vragen en uitdagingen waar de gemeente voor staat? Welke doelen worden gesteld en hoe ziet de gewenste toekomst eruit?
• Interventieplan en uitvoering: Op welke manier geven we de toekomst gestalte? Hoe komen we van de huidige naar de gewenste situatie? Hoe houden we een open geest en een lerende houding?
• Evaluatie: Wat zijn de effecten en wat is nog nodig voor verankering?
• Doorontwikkelling: Hoe scheppen we de voorwaarden waaronder de ingezette beweging wordt verankerd?

In alle fases speelt dialoog een centrale rol. Dialoog staat voor een bewuste observatie, kritische reflectie en een generatieve uitwisseling tussen mensen. Dialoog met collega’s om elkaars ervaringen en observaties te onderzoeken en van en met elkaar te leren of met externe stakeholders om de opvattingen, beelden en verwachtingen over de rol van de gemeente te leren begrijpen.  Verschillende vormen zijn mogelijk : een ronde tafel met collega’s en/of externe partijen, een gericht bezoek aan een stakeholder of project waarin het element van verandering een rol speelt, een ‘learning journey’ naar een gemeente of instelling die aspecten van de verandering heeft gerealiseerd, een ingewikkelde vraagstuk onder de loep nemen en kijken naar effectievere manieren van handelen, enzovoort.

Onze rol is om als gids verbinding te creëren en faciliteren tussen mensen en processen. Zo bereik je duurzame verandering.